یادی از میرزاده عشقی / محمد امین محمدپور

 

یادی از میرزاده عشقی

محمد امین محمدپور

محمد رضا میرزاده عشقی در سال ۱۲۷۲ ه. ش در همدان متولد شد. در آموزشگاه های الفت و آلیانس به تحصیل فارسی و فرانسه به تحصیل پرداخت و در تجارتخانه بازرگانی فرانسوی به مترجمی اشتغال داشته است. سپس به تهران و اصفهان و رشت سفر کرد ولی بعد از چندی به همدان بازگشت. در هنگام جنگ بین الملل اول به هواخواهی از عثمانی ها پرداخت و زمانی که چند هزار مهاجر ایرانی در عبور از غرب ایران به سوی استانبول می رفتند او هم به آن ها پیوست و چند سالی را در آن جا به سر برد و در شعبه علوم اجتماعی و فلسفه دار الفنون به صورت آزاد حضور یافت و نمایشنامه « رستاخیز شهریاران ایران » را تحت تاثیر مشاهده مدائن در عبور از بغداد و موصول در استانبول نوشت. در سال ۱۳۰۰ روزنامه قرن بیستم را در تهران تاسیس و نشر نمود. این روزنامه تا سال ۱۳۰۳ چند بار تعطیل شد و در سه دوره به طور هفتگی چاپ و منتشر گردید. عشقی در راه آزادی بسی کوشید. او مردی بود وطن دوست و برای راهنمای افکار هم میهنان خود زبانی سرخ داشت. عشقی شاعر دوره بیداری ایران است و آخر هم به خاطر نامی که داشت، ایمانی که داشت، شعرها و مقالاتی که سروده و نوشته بود، در روز دوازده تیر ماه همان سال هنگام صبح در اثر گلوله دو نفر ناشناس کشته شد. کلیات مصور عشقی در سال ۱۳۳۰ به کوشش علی اکبر مشیر سلیمی چاپ و منتشر گردید.

نمایش نامه رستاخیز شهریاران عشقی بسیار موثر و دلنشین و اشعار آن با موسیقی توام بود. ارکستر کوچکی نغمات را می نواخت و چند تن که صوتی خوش داشتند اشعار را می سراییدند. موضوع نمایشنامه تجسم خوابی بود که عشقی در عبور از خرابه های مداین و ایوان کسری دیده و آن را به صورت نمایشنامه ای جلوه گر ساخته بود. دکور، منظره خرابه های آثار باستانی را نشان می داد و عشقی با لباس درویشی در سن ظاهر شد و با تاسف و حیرتی که از دیدن این آثار خراب به او دست داده بود چند بیت خواند که آغاز آن چنین بود:

این در و دیوار دربار خراب                                           چیست یارب وین ستون بی حساب

زین سفر گر جان به در بردم دگر                                   شرط کردم ناورم، نام سفر…

تا آن جا که می گوید:

ای مداین از تو ای قصر خراب                                       باید ایرانی ز خجلت گردد آب

سپس با آهنگی سوزناک و آواز سه گاه، این غزل را می خواند:

ز دلم دست بدارید که خون می ریزد                             قطره قطره دلم از دیده برون می ریزد…

آبروی شرف و عزت ایران قدیم                                     نکبت و ذلت ایران کنون می ریزد…

تخت جمشید ز بی حسی ما بر سر جم                             خشت با سرزنش از سقف و ستون می ریزد…

در موقع خواندن این غزل که چند بیت دیگر هم دارد، رهگذر را بهت آلوده به خوابی فرا می گیرد، سرش را روی زانو و دست گذارده و در حال رویا شروع به خواندن اشعاری کرد که موسیقی آن از ( اپرت لیلی و مجنون ) ترکی اقتباس شده:

اکنون که مرا وضع وطن در نظر آمد                               بینم که زنی با کفن از قبر درآمد

سر از خاک به در کرد                                                   به اطراف نظر کرد

ناگهان چه گویم که چون شد                                         شیون از درونش برون شد

در این حال دختری به زینت آراسته با قیافه مات و محزون از قبر بیرون آمده به اطراف نگاه می کند و این همان خسرو دخت است:

این خرابه قبرستان نه ایران ماست                                     این خرابه ایران نیست ایران کجاست؟

ای مردم چون مردهء استادهء ایران                                     من دختر کسرایم و شه زاده ی ایران

مَلک زاده ی دیرین                                                       جگر گوشه ی شیرین

غصه ی شما قوم رنجور                                                   مرده ام برون کرده از گور

این خرابه قبرستان نه ایران ماست                                     این خرابه ایران نیست ایران کجاست؟…

در حال دیواری خراب شده از نظرها محو می شود، سپس چند تن از شهریاران هخامنشی و ساسانی مانند کورش و داریوش و انوشیروان و خسروپرویز به نوبت نمودار شدند و با همان آهنگ، هر کدام یک بند شعر سراییدند و از افتخاراتی که برای ایران فراهم کرده و از ویرانی آن که به دست اولاد نا خلف پدید آمده، سخن ها گفتند. بعد شیرین با لباس سیاه و اندهگین ظاهر شد و با آهنگی سوزان ابیاتی سرایید که یک بند آن چنین است:

ای خاک پاک ایران زمین                                               ایران ای حجله گاه شیرین

کو تاج و تخت و کو نگین                                               در بارگاه شوهر من

ایران، ای خاک عالمی بر سر من…

هنگامی که شیون شیرین به آخر رسید همه پادشاهان دست ها را پایین آورده با آداب قدیم ایران سوگواری را پایان دادند و درودی به روان زرتشت فرستادند. سپس روح زرتشت با جامه و موی سفید تجلی کرد و با بیرق سه رنگ ایران، زندگانی نوینی را بشارت داد و گفت:

…من ابر اهریمن ایرانیان غالب شدم                                   حافظ ایران بود یزدان و من غایب شدم

آن گاه عشقی از خواب برخواست و با وحشت آمیخته به تعجبی گفت:

آن چه من دیدم در این قصر خراب                                   بُد به بیداری خدایا! یا به خواب؟

پادشاهان را همه اندوهگین                                                 دیدم اندر ماتم ایران زمین!

ننگ خود دانندمان اجدادمان                                             ای خدا دیگر برس بر دادمان

وعده ی زرتشت را تقدیر کن                                             دید عشقی خواب و تو تعبیر کن

« عشق به وطن » شعری دیگر از اوست که کوروش یغمایی با آهنگسازی و اجرای این شعر آن را ماندگار کرده است:

خاکم به سر، ز غصه به سر، خاک اگر کنم                     خاک وطن که رفت، چه خاکی به سر کنم؟

آوخ کلاه نیست وطن تا که از سرم                                   برداشتند، فکر کلاه دگر کنم

مرد آن بود که این کلهش بر سر است، و من                       نامردم ار که بی کله، آنی به سر کنم

ما آن نیم که یکسره تدبیر مملکت                                     تسلیم هرزه گرد قضا و قدر کنم

زیر و زبر اگر نکنی خاک خصم را                                     ای چرخ! زیر و روی تو زیر و زبر کنم

جاییست آرزویم، اگر من به آن رسم                                 از روی نعش لشکر دشمن گذر کنم

ای دهر، هر چه می کنی بکن ای دشمن قوی!                     من نیز اگر قوی شدم از تو بتر کنم!!

من آن نیم به مرگ طبیعی شوم هلاک                               وین کاسه خون به بستر راحت هدر کنم

معشوق عشقی ای وطن، ای عشق پاک!                             ای آنکه ذکر عشق تو شام و سحر کنم

عشقت نه سرسری است که از سر بدر شود                         مهرت نه عارضی است که جای دگر کنم

عشق تو در وجودم و مهر تو در دلم                                   با شیر اندرون شد و با جان بدر کنم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *