مرد گوشت‎فروشی که فارسی می‎دانست / ویللی شیرک لوند / ترجمۀ اسد رخساریان

مرد گوشتفروشی که فارسی میدانست

نوشتۀ ویللی شیرک‎لوند

برگردان: اسد رخساریان

 

Willy Kyrklund

 

می‎گویند در یکی از شهرهای سوئد، در ‎منطقه ای برخوردار از سرویسِ عالی اتوبوس‎­رانی، مسئولِ قسمت گوشت‎­فروشی یک فروشگاه زنجیره ای مردی بود که فارسی می‎دانست. در لیستِ محصولاتی که او ارائه می­‎داد، از جمله استخوانِ گوشتی دندۀ خوک، دُمبۀ آب شدۀ حیوانی به چشم می‎­خورد و خونِ دلمه ­شده. لباسِ بلندی که مردِ گوشت­‎فروش می­‎پوشید، تمیز بود و لکّه‎ ای بر آن دیده نمی‎شد. او با روی باز از خانم­‎های مزدوج استقبال می‎­کرد و کارِ آن‎­ها را به سرعت راه می‎انداخت و با آن‎ها به سوئدی سخن می­‎گفت. و چنان که لحجه اش نشان می‎داد معلوم بود از جای دیگری به آنجا آمده است. به راستی که کارش ردخور نداشت.

می‎­گویند حوادثِ تلخِ زندگی خصوصی­‎ او را به سوی آموزشِ زبانِ فارسی سوق داده است. کسی به درستی از آن­ حوادث خبر نداشت. امّا او با جامعه و زمانه‎ اش درگیر بود: آموزشِ زبانِ فارسی هم نشانۀ آن است. او جوان بود موهایی طلایی داشت. مردم فکر می ­کردند با آن چهرۀ جذّاب و موهای لخت اش او می­‎توانست موقعیّتِ بهتری برای خود دست و پا کند، به ویژه در میانِ دخترها، هرچند به دلایلی نتوانسته بود با آن‎­ها سر و سرّی داشته باشد.

می­‎گویند یک عشقِ بدفرجام دلیلِ گوشه‎‏­گیری او بوده است. امّا پس ­از این که او را در موقعیّت‎­های مختلفِ اجتماعی و در سرگرمی‎­های شبانه در حالِ مستی دیده بوده اند – در هر حال او آن شب مشروب خورده بوده است – و شرکت در یک دورۀ آموزشی بافتنِ تهِ طناب­ که یک نگهبانِ سابقِ پل آن را برگزار می‎کرد، بر تلاش‎­های راستین او برای برقراری رابطه با مردم مُهرِ تأیید می‎­زدند. امّا جامعه ارگانیزاسیونِ حسّاسی است، از وضعیّتی پیچیده­ و اسرارآمیز برخوردار است، قاطعانه و با شتاب عمل می­‎کند. مردِ گوشت‎­فروشِ تنها روی یک کُدِ اشتباهی حساب باز کرده بود.

می‎­توان گفت او زبانِ فارسی را به واسطه‎ی بخت انتخاب کرده بود.

روزی از روزها، بخت˚ روی میزِ لعابِ نیکل خوردۀ او با یک کتاب در زیرِ بغل ظاهر شد. گفت: این کتابِ خوبی است، کتابی کلاسیک و شاهانه و نه خسته­ کننده. این کتاب برگردانی بود از اشعارِ حافظ، حضرتِ حافظ شیرازی، زندگی و مرگ ( ۱٣۸۹/۱٣٢۰م.) که خود را گناه‎­کاری بزرگ می‎­دانست، امّا چون زن و شراب را از گناهانِ خود عزیزتر می‎­شمرد، در نظر، مانندِ کودکان پاک و معصوم جلوه می‎نمود. اگر مردِ گوشت‎­فروش کمی بیشتر با دیگران جوش می­‎خورد، احتمالاً حافظ نمی‎توانست او را وسوسه کند.

حالا با خواندن غزل‎­های حافظِ شیراز مدهوش می‎­شد. مدهوشِ گونه های گِرد و گیسوانِ سیاه، چشم‎های آهووَش و کمرهای باریک، شلوارهای پیچ­ و تاب خورندۀ نازکِ ابریشمی. و نیز شراب در ساغرهایی که دور می‎گردند و نوشانوشِ آن. پس با استفاده از اتوبوس‎­هایی که به موقع سر می‎­رسند به شهر رفته و پولی از حسابِ ذخیرۀ خود بیرون می‎­کشد. در سیستم­بولاگِ(۱) سوئد شرابِ مردافکنِ شیراز پیدا نمی‎­شود و او به جای آن یک بطر کنیاک می­‎خرد.

ادعّا می‎کنند که شروع به شراب­‎خواری کرده و الکلی شده بود، امّا این­‎ها تهمت و افتراست. آدم الکلی از مشروب بدش می‎­آید و حالش از آن به هم می‎­خورد امّا نمی‎­تواند از نوشیدنِ آن خودداری کند. مردِ گوشت‎­فروش اصلاً از مشروب بدش نمی‎آمد و در نوشیدن اندازه نگه می‎­داشت. این که هرچند وقت یک بار گذرش به قاچاقچی مشروب می­‎افتاد و کمی مشروب خوب فراهم می‎­آورد، چیزی نبود که آن را به فالِ نیک بگیرد، امّا خُب، قانون‎گذاران هم کم اشتباه نمی‎­کنند.

 بر سرِ گورِ من امّا گل­های مست تاب خواهند خورد، گلهایی آغشته به عطرِ شراب …

 

باید به یاد داشت که آن شب که نامه ای به یک کتاب‎­فروش نوشت و یک کتاب یادگیری زبانِ فارسی سفارش داد، مست بود. یک شبِ تابستانیِ آکنده از عطرِ گلِ سوسن و برگِ درختِ غان، نشست کنارِ پنجره و بدون آن که لامپی روشن کند، نوشت: حتماً آن را در اولّین فرصت برای من ارسال خواهید داشت و من در مقابلِ دریافت آن از اداره‎ی پست، وجه موردِ نظر را پرداخت خواهم کرد … با احترامات فائقه … آنگاه در آسمان گل‎­های خوشبوی شیراز می‎­درخشیدند و در گوشِ او زمزمه­‎ی رودِ رکن­آباد جاری بود.

می‎­توان تصوّر کرد که آموزش فارسی در آغاز یک سری سختی­‎ها برای او فراهم آورد. امّا خطِ فارسی با کمان ها و نقطه هایش او را فریفتۀ خود کرد: این هنری بود که از اشیاء و زندگی فراتر می­‎رفت، چند بُعدی، تصویری و دوست ­داشتنی. صرف و نحو فارسی هم جای ایراد نداشت: مُشک‎بویی، ماهرویی، دلکشی، آرامِ جانی، دل‎ربایی و … باید گفت: بد نبود اگر روزی روزگاری انسان به ناگهان سر از ایران درمی‎­آورد.

باید گفت که وقتی در آموزشِ زبانِ فارسی راه افتاد، تا حدودی دچارِ خودبزرگ­‎بینی شده و روی آن حساب باز کرده بود. فارسی زبانی نیست که هر کسی از عهدۀ آن برآید، او می‎­خواست نشان بدهد که کاری کرده است کارستان. همیشه اتّفاق نمی­‎افتد که آدم سوسیسِ خون را از دستِ کسی بگیرد که گلستانِ سعدی را در زبانِ اصلی آن خوانده است. او می‎­خواست این را به آن‎­ها نشان بدهد.

به زودی خواهیم دید که آن­‎ها چه فکر می­کردند. به گمانِ آن­ها یادگرفتنِ فارسی هم مثلِ یادگرفتنِ انگلیسی است. آن­ها نمی­‎فهمیدند که او فارسی را در طولانی مدّت یاد گرفته است. از او می‎­پرسیدند چه جوری به فارسی صبح به خیر می‎­گویند، دُمبۀ آب شدۀ حیوانی و مخلوطِ جگر و برنج و تخم­ مرغ(٢)  در فارسی چه می‎­شود. آن‎ها از منطق‎­الطیرِ عطّار چیزی نمی‎­دانستند.

بر اثرِ احترام ­گذاشتن به ارزش­‎هاست که زندگیِ انسان ثبات و معنا پیدا می‎کند. فرقی نمی‎­کند این ارزش‎ها چه ماهیّتی دارند. بگو ارزش‎­های اقتصادی! مثلاً بر اثرِ پُرکاری و حقّه ­بازی پولی به جیب زدن و اندوختۀ بانکی داشتن در زمانِ مرگ. امّا ارزش­‎های پولی به ناگهان به ضدِ خود بدل می‎­شوند و بورسیه ها یک شبه به ورشکستگی می­‎انجامند. این گونه ارزش­‎ها بقا و دوامی ندارند. ارزش‎های دیگری هستند که اعتبارِ ابدی دارند: ارزش­های معنوی.

شواهدی در دست هست که نشان می‎­دهد مردِ گوشت‎فروش در دورۀ آمیختن با زبان فارسی با چاشنیِ اخلاقیِ مداراجویانۀ خود چه تأثیرِ فوق العاده ای روی دیگران داشته است. او آدمی بود ساده، صمیمی و هر از گاهی نیز سرخوش و مست و هیچ ادّعایی هم نداشت و همین ویژگی اجتماعی او شمرده می‎شد.

 

دیدم گلِ سرخ و عطرِ آن مستم کرد.

Jag såg rosen och blev berusad av en doft (Sa,di)

باید از وضعیّت‎­های عجیبی بگویم که باعث شدند مرد گوشت‎فروش از پای درآید، نوشتم عجیب، امّا باید گفت: این همه نیز به هیچ وجه غیرِ طبیعی نبود.

منطقۀ موردِ نظر ما، با آن سرویسِ عالی اتوبوس‎رانی رو به توسعه گذاشته بود. فروشگاهِ زنجیره ای بزرگ‎تر شده و فردی دیگر نیز به عنوان گوشت‎­فروش در آنجا استخدام شده بود. او با همکارِ خود شباهت‎­های زیادی داشت. مثلِ او غریبه بود و مجرّد. جوان بود و موهایی داشت لَخت و طلایی ­رنگ و چهره­‎ای که در هر مجلسی ازش استقبال می‎کردند. سرعتِ عملِ او حرف نداشت. به همگان احترام می‎گذاشت و لباسِ بلندِ کارش تمیز بود و بدونِ لک.

با وجود این می‎­گویند: او ویژگی هایی داشت که همکار او فاقدِ آن‎­ها بود، از جمله استعدادِ برقراری رابطه با دیگران و مشهور شدن. هنوز مدّتِ کوتاهی از اقامتِ او در آنجا نگذشته بود که اسم و حرفش سرِ زبان‎ها افتاد. حالا میانِ دخترها او چه شهرتی به هم زده بود دیگر جای خود دارد.

از شگفتی‎ها این که او نیز فارسی می‎­دانست. حالا بعداز فکرهای زیادی آدم به این نتیجه می‎­رسد که وقتی یک گوشت‎­فروش می‎­تواند فارسی حرف بزند، چرا آن دیگری نتواند. بخت هم کارِ خودش را کرده بود چنان که هر دو در یک بوتیک کار می‎کردند.

طبیعی است که در اینجا رقابت به ‎وجود ­آید. تا آنجا که به سطح و ظاهرِ زبانِ فارسی مربوط است، مردِ گوشت‎فروشِ جدید مهارتی خاص در آن داشت. هم ادبیاتِ کلاسیک را می­‎شناخت و هم مدرن را و همچنین از دانش ادبی بالایی برخوردار بود. تلاش و تکاپوی نافرجام مردِ گوشت‎فروش اوّل با لبخندِ استهزا مواجه می‎­شد، همو که برای نخستین بار زبانِ فارسی را در این شهر معرّفی کرده بود.

می­‎گویند پس ­از آن او به الکل پناه برده و دیگر نمی­‎توانست کارش را به درستی انجام دهد، رقیبِ او موقعیّت را مغتنم شمرده و به همکارِ خود رحم نمی­‎کرد؛ او مشهور شده و سرگرمِ اندیشیدنِ به شهرتِ خود بود.

می‎­گویند: یک شبِ تاریک تابستانی که بوی علف و عسل فضا را پوشانده بود، شش مردِ جوان که گوشت‎فروشِ دوّم هم در میانِ آن‎­ها بود، با مشت بر درِ خانه‎­ی مردِ گوشت‎فروش اوّل کوبیدند. آن‎­ها می‎خواستند با او به زبانِ فارسی صحبت کنند. امّا او از پنجره فرار کرد، از نردبان مخصوص آتش ­نشانی پایین پرید و یکسره راه بیابان را در پیش گرفت و در گندم‎­زارانِ آکسلسون(٣) یله شد.

می­‎گویند: او را در انبارِ کاهِ آکسلسون پیدا کردند، با چهره‎ای خونین که اثراتِ ضرباتِ محکمی در آن دیده می‎­شد. برخی هم می‎گویند او  فقط مست بود، مستِ مستِ مست.

 

* از مجموعه داستانِ مرگ قاقم ((Hermelinens död, 1954 انتشارات بونی‎­یرش در استکهلم

** ویلی شیرک‎لوند Willy Kyrklund نویسندهای دو رگه یعنی فنلاندی سوئدی است. او بیشتر عمر خود را در سوئد گذراند امّا خلق و خوی او همیشه فنلاندی باقی ماند. لحن و آوای سخنش و طنز سخت پیچیده با آمیزه‎­های سوررئالیستی‎­اش ریشه در میراثِ فرهنگی و اخلاقی فنلاند و مردم آن دارد. شیرک‎لوند پس از اخذ دیپلم دبیرستانی همراه خانواده به سوئد آمد. در سوئد به تحصیل در ریاضیات و پژوهش در زبان‎­های چینی، یونانی، روسی و فارسی پرداخت. در ۱۹۴۵م. ازدواج  کرد و سه سال بعد از آن اولّین مجموعه داستان‎­های کوتاهِ خود را به نامِ “ماشین بخار جادّه صاف‎کن” انتشار داد.

ویللی شیرک‎لوند پس­از سفری به ایران در آغازِ دهۀ شصت قرنِ بیستم، در سالِ ۱۹۵۹ سفرنامۀ طبس را روانۀ بازارِ کتاب سوئد کرد. در این اثر نثرِ او حالتی چنان دارد که انگار مسافری در کویری سوزان راه می‎­رود و هر گام که برمی‎دارد، دچارِ تفکّری می‎­شود به بلندا و گسترۀ تاریخ و فرهنگ و ادبِ ایران و تأثیرپذیری از آن. از این روی نثر شیرک‎لوند در این اثر بسا پُر خم و پیچ و پُر معنا و سرشار از صوَرِ خیالی ژرف و شورانگیز است. او ادبیاتِ کلاسیک ایران را به خوبی می­‎شناخت و گوشه­‎هایی از آن را در جستارهای خود موردِ نقد و بررسی قرار داده است. طنزِ انتقادی او در همین داستان هم بیانگرِ شیوه‎­ی نگرشِ انتقادی او به زبانِ فارسی و ادبیاتِ ایران است.

۱- تنها شرکت انحصاری، مونوپل، که در کشورِ سوئد امتیاز فروش مشروبات الکلی را داراست

٢ – به جای –  Leverlåda که در فنلاند خوراکی معروفی است.

٣-  Axelsson

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *