بخشی از تاریح جنبش روشنفکری ایران / ماجرای اخراج به آذین از کانون نویسندگان چه بود ؟/ گفتگوی مسعود نقره کار با بابک بهرامی

بخشی از تاریح جنبش روشنفکری ایران

ماجرای اخراج به آذین از کانون نویسندگان چه بود ؟

بخش نخست

گفت و گوی رادیو زمانه با مسعود نقره کار

بابک بهرامی

 

این روزها تلاش‌های کاوه اعتمادزاده، فرزند محمود اعتمادزاده معروف به «م. ا. به‌آذین»، برای ثبت ملی خانه پدرش به عنوان میراث فرهنگی، بار دیگر نام این نویسنده و مترجم ایرانی را در رسانه‌ها مطرح کرده است.

محمود اعتمادزاده (م.ا.به‌آذین)، نویسنده و مترجم ایرانی

به‌آذین از جمله چهره‌های مطرح تاریخ ادبیات معاصر ایران است که هم در جهت‌دهی به جریان‌های ادبی روز نقش داشت و هم فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی‌اش پررنگ بود. همچنین زندگی سیاسی و اجتماعی او همواره زوایایی برای اکتشاف به ویژه در میان نسل جدید خوانندگان ایرانی دارد.

در گفت‌وگو با مسعود نقره‌کار، نویسنده و پژوهشگر ساکن آمریکا، تلاش کرده‌ایم به جنبه‌هایی از زندگی به‌آذین بپردازیم. نقره‌کار  تاریخ کانون نویسندگان ایران را در چندین جلد نوشته و منتشر کرده است. گفت‌و گو با او در دو بخش انجام شد. بخش نخست را می‌خوانید:

  1. همانطور که خود شما پیشتر اشاره کرده اید، در روند شکل گیری کانون نویسندگان به آذین که توده ای ها از او پیروی می کردند در آغاز مخالف نشستن در کنار آل احمد بود و به همین دلیل او و سایر توده ای ها بیانیه را با یک هفته تاخیر امضا کردند. اساسا نقش به آذین در شکلگیری کانون نویسندگان ایران چه بود؟

 

م.ن : برای پی بردن به چرائی اینگونه رفتارها درکانون، یعنی عدم تحمل یکدیگر و دسته بندی های ایدئولوژیک – سیاسی، حزبی و سازمانی، باید سراغ ریشه ها رفت. من خیلی کوتاه فقط درحوزه ای محدود و معین مکث می کنم .

انجمن ها و محافل ادبی یاخته های سازندۀ کانون نویسندگان بودند. رد پای جمع های ادبی در ایران را می توان در قرن ها پیش از قرن ۱۸میلادی یافت. نیمه دوم قرن دوازدهم – اواخر دوره ی افشاریه- “پیشقدمان نهضت ادبی” در راه شکل دهی انجمن های ادبی گام برداشتند. نخستین جمع را در این دوره ” میرسید علی مشتاق” که از سادات حسینی اصفهان بود بر پا کرد(۱۱۷۱ ه- ق)، ” منظومه ای از گویندگان جوان که اکثرا از مردم اصفهان بودند” حول انجمن مشتاق گرد آمدند.

میرزا عبدالوهاب نشاط حاکم شهراصفهان در زمان آغا محمد خان قاجار انجمنی از سخنوران گرد آورد که ” به امور ادبی و کار روی اسلوب های گوناگون کلام” می پرداختند. بتدریج ده ها انجمن ادبی تا هنگام انقلاب مشروطه شکل گرفت، انجمن ها ئی که اکثر آن ها متمایل به در بار بودند و حاکمان نقش پایه ای در شکل گیری شان داشتند. اهل قلم مخالف حکومت هم  در” خلوت می ماندند” و منزوی بودند.

اهل قلم آزاد اندیش و آزادیخواه پیش ازآغاز گفتمان ها ی مدرن فرهنگی و هنری، و پیدایی افکار و جنبش مشروطه، که بخشی از بانیان فکری اش  اهل فرهنگ و هنر بودند، که غیر متشکل و سازمان نایافته عمل می کردند. تا این هنگام تاریخ شاهد نقش آفرینی چهره ها و شخصیت های فرهنگی و هنری ای بود که به ندرت، و یا فقط در انجمن های صرفا ادبی، به یکدیگرنزدیک می شدند، و همدردی، همکاری و همفکری میان آن ها نادر بود. عدم مشارکت صنفی و گروهی، و گریز از جمع و تشکلی فرا تر از جمع شعرخوانی و اقتراح و طبع آزمائی نادرو از ویژگی های اهل قلم بود. ازدستاوردهای جنبش مشروطه درک و فهم بیش ازپیش ضرورت تشکل ها صنفی برای دستیابی به حقوق دموکراتیک بود. از مشروطه به این سو، دیگر روشنفکری فرهنگی و هنری فقط در وجود و حضور چهره ها و شخصیت های روشنفکراهل فرهنگ و هنرخلاصه نمی شد، جمع ها و تشکل های روشنفکری فرهنگی و هنری اهمیت بیشتری یافتند. منطق انقلاب مشروطه، به عنوان حرکتی مردمی، آزادی خواهانه و عدالت جویانه سبب شد تا کیفیت برنامه ای و ساختاری  بسیاری  از انجمن های ادبی  و تشکل ها تغییر کند. در این دورۀ  بسیاری ازانجمن های ادبی تلاش کردند از دربار و حکومت فاصله بگیرندو مستقل عمل کنند. برخی از این جمع ها در حد تشکل های سازمان یافته و دمکراتیک پیش رفتند اما بسیاری درحد همان جمع های شعر خوانی و اقتراح و طبع آزمایی باقی ماندند.

با رشد روزنامه نگاری و روزنامه ها که هرکدام گاه نقش یک تشکل را بازی می کردند، و همچنین شکل گیری و رشد تشکل هاو انجمن ها ی ” زنان” و گروه های اجتماعی دیگر، بخشی ازاهل قلم نیز درکنار و در همکاری با انجمن ها و محافل مختلف ادبی ( مثل ادبای ربعه و سبعه و…) به درک و اهمیت تشکل صنفی و دمکراتیک خود پی می بردند. جوغالب در جامعه  فرهنگی و هنری میهنمان ، ودر جمع ها و محافل  گروه های اجتماعی مختلف سیاسی شد ه بود. اکثر افراد انجمن ها و محفل ها، انجمن ها و محفل های سیاسی، در معنای جزبی و سازمانی نیزبودند و به یکی از صف بندی ها و نحله های سیاسی، به ویژه اندیشه گی چپ تعلق و وابستگی داشتند.

مهم ترین رویداد فرهنگی و هنری ویکی از رخدادهای مهم ادبی در دویست سال گذشته، برگزاری” نخستین کنگره نویسندگان ایران ” در سال ۱۳۲۵ بود. ۴ تیر ماه این سال به دعوت” انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی” این کنگره با شرکت بیش از ۱۰۰ نفر از نویسندگان و شاعران و محققان ایرانی، که برپا دارندگان بسیاری از جمع ها و محافل ادبی بودند، برگزار شد.

ملک الشعرای بهار، عبدالحسین نوشین، نیمایوشیج، احسان طبری، صادق هدایت، بزرگ علوی، علامه دهخدا، پرویز ناتل خانلری و….از شرکت کنند گان در این کنگره بودند.این کنگره در باغ ” خانه فرهنگ” و در حضور قوام السلطنه، نخست وزیر و عده ای دیگر از وزرا و سفیر کبیر شوروی در ایران بر پا شد. نقش حزب توده در برپائی این کنگره و حضور قوام و سیاستمداران دیگر، حضورو سیطره سیاست حزبی و دولتی بر عرصه فرهنگ و هنر آن روزگار را نشان می دهد.

کلید شکل گیری تشکل های صنفی و دمکراتیک اهل قلم در این کنگره زده شد. در قطعنامه این کنگره تاکید شد: ” نویسندگان ایران در نظم و نثر، سنت دیرین ادبیات فارسی، یعنی طرفداری از حق و عدالت، و مخالفت با ستمگری و زشتی را پیروی نمایند ودر آثار خود ازآزادی و عدل و دانش و رفع خرافات هواخواهی نموده و….”. در این قطعنامه قرار شد :” کنگره تاسیس یک کمیسیون تشکیلات موقتی را که بنیاد اتحادیه گویندگان و نویسندگان ایران باشد، پی ریزی کند.”

در دوره نخست وزیری مصدق نهادهای دموکراتیک وصنفی بیش تر و فعال تر شدند، اما کودتای ۲۸ مرداد امان نداد. دوره ی پس از کودتا، دوره ی انجمن های خانگی و تجمع های مخفی در کافه ها و انتشاراتی ها بود. البته بودند انجمن ها و ” کلوپ” های اهل قلمی که در نزدیکی با دربار از امکان ها و فعالیت علنی برخوردار می شدند.

سال۱۳۴۱ شاه و” فرهنگ ورزان و هنر پروران” دوروبرش ،همچون فرح دیبا و اشرف پهلوی و شجاع الدین شفا ها دست به کار شدند تا مجدانه و فعالانه، و با سیاست تطمیع و تحبیب و تهدید، تشکل های فرهنگی و هنری درباری و مناسب ” انقلاب سفید” بوجود آورند.

از سوی دیگر بسیاری از اهالی فرهنگ و هنر، به ویژه اهل قلم آزاد اندیش و آزادیخواه گامی فراتر از انجمن ها و جمعیت های ادبی برداشته و در راه تاسیس تشکل های مستقل صنفی و دموکراتیک پیش می رفتند.

در همین دوره بخشی از نویسندگان و شاعران که جمع های ادبی خود را در خانه ها، کافه ها، دانشگاه ها، کتابفروشی ها، دفاتر روزنامه ها و مجلات مستقل و مطب ها( به ویژه مطب ” دلگشا”ی دکتر ساعدی) برپا می کردند به فکر تاسیس تشکل مستقل صنفی و دموکراتیک اهل قلم افتادند. همین مجموعه سرانجام در کنار فعالیت های ادبی و پژوهشی، با اعلام اعتراض علنی خود علیه سانسور و نبود آزادی اندیشه و بیان و قلم، کانون نویسندگان ایران را شکل دادند. این تلاش ها که در فاصله ی سال های ۱۳۴۶-۱۳۴۵ صورت گرفت، سبب شد ند تا کانون نویسندگان ایران فعالیت رسمی و علنی خود را از اردیبهشت سال ۱۳۴۷ آغاز کند.

***

اما در مورد به آذین .

با اتکا به اسناد و شواهد، به آذین نویسنده، مترجم و کوشنده فرهنگی و سیاسی ای تاثیرگذار درشکل گیری کانون نویسندگان ایران بود. بیش از دو دهه از عمر فعالیت های فرهنگی وسیاسی به آذین می گذشت که کانون نویسندگان ایران شکل گرفت .
در باره چگونگی شکل گیری کانون نویسندگان ایران روایت ها مطرح شده که به نظرمن دو روایت مستند و قابل اتکاترند، درهر دوی این روایت ها نامی از به آذین به عنوان یکی از پیشگامان و مطرح کنند گان ایجاد تشکل کانون نویسندگان ایران به چشم نمی خورد.
سیروس طاهباز و رضا براهنی ” محتوای فکری جلسه با هویدا ” و جلسات سال ۱۳۴۵ را آغاز شکل گیری کانون نویسندگان ایران می دانند. رضا براهنی که در رابطه با چگونگی شکل گیری کانون نویسندگان ایران به سیروس طاهباز نیز مراجعه کرده، می نویسد:

” او گفت، یعنی جمله اش را دیکته می کرد و من نوشتم “:فکر کانون در همان پاییز ۴۵ در مطب ساعدی به پیشنهاد آل احمد مطرح شده است. بنده آل احمد و ساعدی را بنیانگذاران کانون نویسندگان ایران می دانم.”)(۱)
داریوش آشوری، محمد علی سپانلو، باقر پرهام، شمس آل حمد و…. تحریم کنگره نویسندگان و مترجمانی را که در زمستان سال ۱۳۴۶ دولت وقت در صدد برپایی آن بود را سرآغاز شکل گیری و فعالیت کانون نویسندگان ایران می دانند.
در آن هنگام به آذین و اهل قلم عضو و هوادار حزب توده نیز محافل و جمع های خود را داشتند.
پیش از صدور” بیانیه”ی تحریم کنگره، در اواسط بهمن ماه سال ۱۳۴۶”تحریم همکاری روشنفکران با جشن هنر شیراز ” مطرح شد :
” ….ساعدی پیشنهاد ما را تغییر داد و یا شاید بشود گفت تکمیل کرد.ساعدی معتقد بود که ما باید علیه استبداد دستگاه و سیاست فرهنگی آن موضع بگیریم نه علیه اشخاص و در این راستا البته می توانیم جشن هنر شیراز رابهانه کار قرار دهیم . ساعدی خود آستین بالا زد و با همکاری آشوری متنی تهیه کرد… پانزده نفری امضا کردند , اما وقتی متن را برای امضا به به آذین پیشنهاد کردند او از تایید آن خودداری ورزید و نویسندگان وابسته به حزب توده نیز از او پیروی کردند، و بدین طریق کوشش ساعدی به بن بست رسید…. “(۲)
. متن” بیانیه ” تحریم کنگره ی دربارکه انتشارش را می توان آغاز فعالیت کانون دانست اول اسفند ماه ۱۳۴۶ در خانه ی داریوش آشوری توسط جلال آل احمد، داریوش آشوری، نادر ابراهیمی، بهرام بیضایی، محمد علی سپانلو، اسلام کاظمیه، فریدون معزی مقدم , اسماعیل نوری علا و هوشنگ وزیری تهیه شد. ” …متن را همسر آشوری دو سه بار تایپ کرد تا ۹ نسخه از آن به دست آمد و قرار شد که هر کدام از ما یکی ازنسخه ها را ببرد و از نویسندگان و شعرای آشنا ی خود امضا جمع کند……” (۳). نادر ابراهیمی قرار شد از به اذین، کسرایی، سایه و…امضا بگیرد.
” …. نادر ابراهیمی به سراغ به آذین می رود. جلسه اول نتیجه ای نمی گیرد. زیرا به آذین می گوید” من کنارآل احمد نمی توانم بنشینم ” اما درجلسه دوم پس از بحث و گفت و گوی بسیار و تذکر این مطلب که بالاخره این کار , یعنی تشکیل کانون تا حدود زیادی ییش رفته و جمع قابل توجهی اعلامیه را امضا کرده اند , بهتر است ایشان, یعنی آقای به آذین نیز با دیگران همدلی و همراهی نشان بدهند, به آذین در تاریخ ۸/۱۲/۴۶ یعنی یک هفته بعد از جمع آوری امضاهای نخستین، بیانیه مذکور را امضا می کند و به دنبال به آذین، ابتهاج و کسرایی نیز بیانیه را امضا می کنند و… ” ( ۴)
و در جلسه ای که در خانه جلال آل احمد برگزار شد شرکت کردند.
” کانون ما آنگاه پا گرفت که به آذین وکسرایی اعلامیه ما را امضا کردند و در آن عصر زمستانی به خانه آل احمد آمدند. کانون بر دو ستون استوار شد: آل احمد و به آذین. پس اگر چه به آذین جزو آن نه نفر نبود , اما تنها او بود که با شکستن دیوار ضخیم بین حزب توده و نیروی سوم و آمدن به خانه آل احمدامکان پا گرفتن کانونی متشکل از کلیه نویسندگان مترقی ایران را ممکن کرد. ما در کانون پیرو خط مشی آل احمد بودیم…(۵)
در همین جلسه “کمیسیون ویژه” ای مامور شد تا اساسنامه ای برای فعالیت های این جمع، که در جلسات بعد نام کانون نویسندگان به خود گرفت، تنظیم کند….اساسنامه تنظیم شد و در جلسات متعدد به بحث گذاشته شد و افراد از نظرگاه های حقوقی و اجتماعی آن را حک و اصلاح کردند.” در اواسط فروردین ماه …درست هنگامی که می خواستیم آن را به امضای شرکت کنندگان در جلسه که “هییت مؤسس” شناحته می شدند برسانیم و کانون را رسما” افتتاح شده بدانیم به آذین که در تمام جلسات حضور داشته بود ناگهان اعلام کرد این اساسنامه کافی نیست .”
نظر به آذین این بود: “….ما باید اصول اعلام شده در بیانیه اول اسفند ۴۶ را به ویژه در باره دفاع از آزادی بیان و قلم” بدون حصر و استثنا ” را واضح تر و مشروح تر تدوین کنیم … در حقیقت اساسنامه ما احتیاج به یک مرامنامه دارد…” (۶) و آل احمد به خود به آذین پیشنهاد کرد مرامنامه را بنویسد.
روز اول اردیبهشت۱۳۴۷ در جلسه ای به آذین متن ” در باره یک ضرورت ” را خواند و پس از اصلاحاتی به عنوان مرامنا مه کانون پذیرفته شد،” حاضران پای مرامنامه و اساسنامه صحه گذاشتند و کانون نویسندگان ایران از آن لحظه به بعد رسما” فعالیت خود را آغاز کرد.”
دردوره اول فعالیت کانون ( ۱۳۴۹-۱۳۴۶) سه جناح بندی در کانون شکل گرفت : جناح آل احمد و همفکرانش ( نیروی سومی ها) , جناح به آذین و همفکرانش( حزب توده ای ها) و جناحی میانه که تلاش می کرد کانون را در مسیر فعالیت های صنفی و دمو کراتیک سوق بدهد.
در این میان جناح به آذین متشکل و سازمان یافته عمل می کرد و رهنمود های حزبی را مد نظر داشت.
برای نمونه : به آذین که پیشنهاد کرده بود ” آزادی بیان و قلم بدون حصر و استثنا” می باید واضح تر و مشروح تر در اسناد کانون بیاید در اسفند ماه ۱۳۴۷ بدون تصویب هییت دبیران مقدمه ای به گزارش سالانه ی هییت دبیران به مجمع عمومی اضافه کرده بود که در آن ” از اعضای کانون خواسته شده بود که در نگارش آثارشان گوشه وکنایه و بخصوص مکتب “سمبولیسم” را کنار بگذارند.”
وجود و گسترش اختلاف نظرها، فشار رژیم پهلوی و ساواک اش بر کانون و کانونیان، و مرگ جلال آل احمد فعالیت های کانون را در سال ۱۳۴۹ متوقف کردند .

این که چرا آل احمد کنار به آذین نمی نشست، و یک تشکل صنفی  و دموکراتیک، یک تشکل روشنفکری ِمدعی مدافع آزادی اندیشه و بیان ، و باومند به پلورالیسم فرهنگی و هنری عرصه باند بازی ها و درگیری های ایدئولوژیک – سیاسی و حزبی و سازمانی و گروهی می شود ناشی از ویژگی عدم تحمل دیگری و دگراندیشی و اختلال های فرقه گرائی، خودخواهی و خود حق پنداری های بیمارگونه به دلائل تاریخی و فرهنگی و اخلاقی  بوده است. البته به شرایط سیاسی و فرهنگی جامعه، حاکمیت استبداد و بافت مذهبی جامعه از یکسو و کج درکی و بد فهمی بخشی از اهل قلم از مفاهیمی مثل آزادی، دموکراسی، حقوق بشر، سیاست، حزب ، تشکل های صنفی و دموکراتیک و… نیز بر می گردد. همین ویژگی ها، فکرها و رفتارها سبب شده اند تا تاریخ کانون نویسندگان  نمونه درخشان ضعف ها و قوت های جنبش روشنفکری ما شود . به هنگام شکل گیری کانون، نویسندگان و شاعران محفل و گروه های مختلف  و متعددی داشتند که نظرگاه های سیاسی بیش از هرچیز نخ تسبیح این نوع ارتباط ها بود. در واقع این ادامه روشی بود که وجود استبداد سیاسی، اهمیت و جایگاه سیاست در جامعه، فقدان تقیسم کار و وظایف، نا مشخص بودن نسبی حوزه های فعالیت و نداشتن تعریف از خود درحوزه های مختلف روشنفکری سبب شده بود. به همین دلیل بسیاری از روشنفکران فلسفی، فرهنگی و هنری نیزدراین تشکل ها به عنوان کادرهای سیاسی و تشکیلاتی درکنار روشنفکران سیاسی فعالیت می کردند، و تلاش می کردند خط سیاسی و تشکیلاتی خود را برتشکلی صنفی و دموکراتیک غالب کنند، و این آغاز بروز بحران بود.

  1. عملکرد به آذین در دوره دوم کانون چگونه بود و او و دیگر اعضای نزدیک به حزب توده چه نسبتی با انقلاب ایران داشتند؟ 

م.ن : پس از تعطیلی موقت کانون در سال ۱۳۴۹، کانونیان تا زمستان سال ۱۳۵۵ به طور پراکنده و در محافل گوناگون به فعالیت فرهنگی و هنری خود ادامه دادند. در این سال تعدادی از اعضای قدیمی کانون و تنی چند از نویسندگان و پژوهشگران در دیدارهایشان توافق کردند تا کانون را مجددا” فعال کنند. علی اصغر حاج سید جوادی، منوچهرهزارخانی، شمس آل احمد، اسلام کاظمیه و باقر پرهام با تنظیم نامه سر گشاده ای خطاب به امیرعباس هویدا، نخست وزیر وقت کار را شروع کردند.

“….قرار شد برای گرفتن موافقت و امضای دیگران به راه افتیم….هزار خانی پیشنهاد کردکه آقای به آذین و دوستان نزدیک ایشان را هم در جریان بگذاریم و از آنها بخواهیم به این حرکت بپیوندند… من، هزارخانی، اسلام وشمس همراه باسرکارخانم دانشور به منزل به آذین رفتیم و در آنجا علاوه بر او آقایان کسرایی و تنکابنی هم حضور داشتند. متنی که تهیه شده بود خوانده شد وآقای به آدین ایراد گرفت که این متن باید تغییر کند…در جلسه بعد ی که باز در منزل به آذین بود ایشان دو متن را که تهیه کرده بودند برای ما خواندند …یکی از این دو متدر حقیقت مقاله تند و تیزی علیه حکومت و دستگاه پلیس سیاسی آن بود…زبان و بیان واصطلاحات مقاله هم البته” مارک دار” بود ونشان می داد ازجریان سیاسی معینی سر چشمه می گیرد. متن دیگرمتن کوتاه تری بود که آن هم آشکارا با الهام از مواضع یک حزب سیاسی معین تدوین شده بود.من سکوت را شکستم و گفتم…این مطلبی که شما نوشته اید ضمن آنکه ازچارچوب اقدام اهل قلم بیرون است، و بیش تر به یک ادعانامه سیاسی شبیه است تا به بیانیه نویسندگان تحت عنوان دفاع از آزادی قلم و بیان و مخالفت با سانسور….متن دوم شما هم متنی است که از مواضع سیاسی حزب معینی الهام می گیردو نمی توان آن را به عنوان موضع کانون نویسندگان ایران پذ یرفت. دیگران هم در همین زمینه صحبت هایی کردند. سر انجام آقای به آذین قانع شد… و پس از وی دوستان ایشان هم به این حرکت پیوستند…”(۷)

از این تاریخ تا انقلاب بهمن کانون نویسندگان ایران فعالیت های متعدد، چشمگیر و مؤثری داشت که” ده شب شعر” در انستیتوگوته یک نمونه بود، و به آذین نقش موثری در برگزاری و اداره ی این شب ها داشت. در شب دهم، شب پایانی نیز به آذین سخنرانی کرد و درواقع جمعبندی ای از آنچه درآن شب ها گذشت ارائه داد. تلاش برای غالب کردن تفکر سیاسی و حزبی، و سوء استفاده های ایدئولوژیک – سیاسی از تریبون کانون نیز در این ” ده شب” بارها خود را نشان داد. آنچه در این دوره به ویژه بعد از” ده شب” از مشکلات و موانع فعالیت موثرترکانون بود همین گروه بندی های سیاسی ( حزبی و سازمانی) در کانون بود. به آذین و سایر توده ای ها به گونه ای چشمگیر سعی می کردند خط حزب توده را در کانون جاری و کانون را به زایده حزب توده بدل کنند. اعضا وهواداران سا زمان های چریکی در کانون، به ویژه سازمان چریک های فدایی خلق نیز همین مسیر را می رفتند .عده ای ازاعضای کانون اما کانون را صنفی و دموکراتیک می خواستند.

به مواردی دیگر از عملکرد سیاسی به آذین در کانون در این دوره اشاره می کنم:

وقتی شمس آل احمد، هزار خانی و… به خانه به آذین رفتند ” آقای به آذین در ابتدا زیر بار نرفته و گفته بود شما گروه حاج سید جوادی هستید”.(۸) ظاهرا” مخالفت به آذین با حاج سید جوادی وگروه او به دلیل نظرات و رفتار سیاسی حاج سید جوادی بود اما درست چند ماه بعد طرح دیدار” هیات دبیران موقت” با شخصیت های سیاسی ای چون سنجابی، بختیار و فروهر سبب کشمکش و جدل در کانون شد، هیات دبیرانی که به آذین ازاعضای مؤثراش بود.

در این دوره به آذین و افراد جناح اش متاسفانه کار را نه فقط به دسته بندی و یارگیری سیاسی که به توهین، تحقیر وحتی فحاشی به مخالفان خود در کانون کشاندند. چنین روندی سبب اعتراض حاج سید جوادی اسلام کاظمیه و با قر مومنی، و کناره گیری آنان از کانون شد. (۹)

درگیرودار انقلاب بهمن به آذین ودیگر حزب توده ای های کانون به فعالیت سیاسی علنی و ساختن شعبه های سیاسی حزبی با نام های متفاوت روی آوردند ضمن اینکه همان سیاست پیشین را در رابطه با کانون پیش گرفتند.

  1. برخی معتقدند که  اخراج اعضای گروه پنج نفری (به آذین، کسرایی، ابتهاج، تنکابنی و برومند) از سوی هیئت دبیران کانون مطلقاً واقعیت ندارد و طبق اساسنامۀ کانون، هیئت دبیران فقط می توانست عضویت نامبردگان را تعلیق کند. شما خروج به آذین از کانون را چگونه ارزیابی می کنید؟ 

م.ن : ماجرای اخراج ” گروه ۵ نفری از کانون نویسندگان و رخداد انشعاب سال ۱۳۵۸ در کانون و شکل گیری ” شورای نویسندگان و هنرمندان ” وابسته به حزب توده ایران،  یک اتفاق فی البداهه و غیرمترقبه نبود، من به پاره ای از ریشه های بروز چنین اتفاق هائی در کانون اشاره کردم.  قضاوت ها هم از سوی دو طرف ماجرا چندان دقیق نبود، به ویژه از سوی حزب توده ای ها.
“… چندی بعد در کانون نویسندگان ایران حوادثی رخ داد و ما می‌شنیدیم که کسانی بر ضد به‌آذین و دوستانش کودتا کرده‌اند و می‌خواهند رهبری کانون را به‌دست بگیرند. این حرکت در نظر من که شاهد فعالیت‌های چند سال اخیر به‌آذین بودم، بسیار ناجوانمردانه بود. افسوس می‌خوردم که تا پیش از آن عضو کانون نشده‌بودم تا در جبهه دفاع از به‌آذین باشم” (۱۰)

اما ماجرای اخراج و انشعاب چگونه آغاز شد.

مهر ماه ۱۳۵۸ در حالی که هیات دبیران کانون نویسندگان در اعتراض به آزادی کشی و فرهنگ ستیزی حکومت اسلامی در تدارک شب های “آزادی وفرهنگ” بود، به آذین و توده ای های کانون به پیروی از مشی سیاسی حزب توده، به این دلیل که چنین اقدامی انقلاب و خط ضد امپریالیستی امام خمینی را تضعیف می کند با این اقدام مخالفت کردند. این گروه : “… بدون توجه به شیوه برخورد دموکراتیک در داخل کانون، بدون در نظر گرقتن موضع و اساسنامه کانون نامه های خود را همراه با مقالاتی تحریک آمیز و سرا پا دروغ و بهتان، نخست در روزنامه” مردم ” ارگان مرکزی حزب توده ایران و سپس در” اتحاد دموکراتیک مردم ایران” و…. منتشر کردند ..” “…آقای به آذین و دوستان ایشان کوشیده اند، اعضای کانون نویسندگان ایران را تلویحا” و در مواردی تصریحا”، متهم به مخالفت با انقلاب ایران کنند و خود را دوستدار رهبری انقلاب و از پیروان صدیق اسلام بنمایانند.” (۱۱)

با بالا گرفتن اختلاف نظرها هیات دبیران کانون( شاملو، ساعدی، خویی، پرهام و یلفانی) رای به تعلیق” گروه ۵ نفره” ( به آذین، کسرایی، ابتهاج، تنکابنی و برومند) داد. و سرانجام نیزمجمع عمومی فوق العاده کانون نویسندکان ایران به دلیل نقض مرامنامه و اساسنامه کانون توسط گروه ۵ نفره، در ۱۱ دی ماه ۱۳۵۸ با اکثریت آرا رای به اخراج این گروه داد .

بنابراین هیئت دبیران کانون طبق اساسنامه کانون اقدام و حرکت کرد.

این اخراج را برخی از اعضای قدیمی کانون که در هیچکدام از دسته بندی ها سیاسی در کانون شرکت نداشتند “اجتناب ناپذیر ” و برخی دیگر “غیر دموکراتیک” دانسته اند.

“…نقطه جدایی اعضای حزب توده در همان دوره اول بسته شد و طبعا” در دوره انقلاب، هر قدر کانون از اتمسقر سیاسی تاثیربیش تری می پذیرقت، ادامه همکاری سیاسی کسانی که بنیادهای فکری شان همخوانی نداشت، ناممکن تر می شد. جدایی توده ای ها امری بدیهی ، و طبیعی بود”(۱۲)

“……. این مساله غیر مترقبه نبود، البته آنها که فرمان اخراج دادند ازتوده ای ها بهتر نبوده اند این مسایل از همان اول شکل گیری کانون وجود داشت و بالاخره یک روز باید بیرون می زد این اتفاق و اتقاق های دیگر در کانون نویسندگان باعث شده اند که در استقاده از لقب دموکراتیک دادن به این تشکل کمی احتیاط شود.”(۱۳)

” …..آنگاه داستان تصمیم کانونیان برای برگزاری شب های شعر دانشگاه پیش آمد و به آذین ـ در برابر حیرت همه ما ـ با آن مخالفت کرد. معلوم بود که در دیوار ستبر اعتقادش به «آزادی بی حد و حصر» ترکی ایجاد شده است. حالا که ظاهراً توده ها به قدرت رسیده بودند و امامشان علم مبارزه ضد امپریالیستی را خود به دوش گرفته بود، به آذین ـ شاید به فتوای کیانوری ـ گرفتن آن شب ها را «مصلحت» نمی دانست و این از مردی که ۱۲ سال تمام از فراتر قرار داشتن آزادی نسبت به هر مصلحتی سخن گفته بود بعید می نمود. کار به اختلاف بین کانونیان و تصمیم هیئت مدیره (که شاملو در آن چهره مرکزی بود) به اخراج توده ای ها از کانون کشید. با کمال حیرت دیدم که توده ای ها خود مجدانه خواستار این اخراج اند. به زودی دانستم که می خواهند این اخراج را بهانه ای کنند برای مشروع نشان دادن تصمیمشان به تشکیل «شورای نویسندگان و هنرمندان ایران» برای پشتیبانی از «خط امام». در مجمع عمومی فوق العاده کانون که برای رسیدگی به مشکل توده ای ها تشکیل شده بود، من ـ همراه با سپانلو و باقر پرهام ـ پیشنهاد کردیم که اخراج توده ای ها تبدیل به تعلیق عضویت آنها برای شش ماه شود چرا که فکر می کردیم تشکیل شورای طرفدارن خط امام نتیجه ای جز انگشت نما شدن کانون بعنوان مرکز روشنفکران ضد خط امام و تعطیل آن نخواهد داشت، امری که ما سه تن در بحث های قبلی خود (با حضور کسان دیگری که بردن نامشان را لازم نمی دانم اما همگی زنده اند و در کار) به صلاح ندانسته بودیم ….

آن شب به آذین ـ و، به تأسی از او، بقیه «توده ای ها» ـ با پیشنهاد ما به شدت مخالفت نموده و اصرار کردند که اخراجشان هرچه سریع تر انجام گیرد. فریدون تنکابنی حتی فریادزنان گفت که: «من این حکم اخراج را مثل مدال افتخار به سینه ام خواهم زد!» و اخراج عملی شد. شب عجیبی بود. میهن بهرامی را در گوشه ای دیدم که می گریست و می گفت: «من چگونه می توانم آقای به آذین را که به من قصه نویسی یاد داده و از ارکان این کانون است اخراج کنم؟» سعید سلطانپور، در مقابل اعتراض من به نحوه رأی گیری، گفت که «این تازه مقدمه تصفیه کانون است!» من آنچنان از این سخن برآشفتم که با تأسف فراوان همانجا از کانون استعفاء دادم و بیرون زدم، به خیال اینکه سپانلو و پرهام هم همین کار را خواهند کرد که نکردند. بنظر من کانون نمی بایست عامداً «طرفداران خط خمینی» را اخراج می کرد. من این کار را نامعقول ارزیابی می کردم و همین را هم در استعفانامه ام نوشتم…..”(۱۴).

بهرگونه، در بارۀ رخداد انشعاب در کانون نویسنگان دیدگاه های متفاوتی مطرح شده است، اما آنچه مسجل است اینکه هیئت دبیران وقت طبق اساسنامه اقدام کرده است، اگرچه نقش افراد وابسته به سایرگروه های چپ ، به ویژه سازمان چریک های فدائی خلق  ایران و سازمان های چپِ پاگرفته در مقطع انقلاب را در” سوء استفاده “های اساسنامه ای به سود خط ایدئولوژیک – سیاسی شان، و در نتیجه در بروزاین دست رخدادها نمی باید نا دیده گرفته شوند.

 

ادامه دارد

منبع رادیو زمانه

https://www.radiozamaneh.com/514982

 

منابع:

۱- رضا براهنی، تاریخ کانون نویسندگان ایران( روایتی دیگر) کلک, شماره ۶، شهریور ۱۳۶۹ (ص ۲۱۵ تا ۲۹۹)

۲- محمد علی سپانلو, خاطراتی از فصل اول کانون نویسندگان ایران ۱۳۴۹-۱۳۴۶، مجله کلک، شماره ۴ ، تیر ماه ۱۳۶۹( ص ۲۳۰ تا ۲۳۳)
۳- همانجا
۴- باقر پرهام, حزب توده و کانون نویسندگان ایران, کتاب جمعه , شماره ۲۵, ۲۶,۲۷ و ۲۸, بهمن و اسفند ۱۳۵۸
۶- ۵- اسماعیل نوری علا، کیهان،  شماره ۱۰۹۰۱،  مورخ ۱۸/۱۰/۵۸
۶-منبع شماره ۳
۷- منبع شماره ۵
۸- کیان کاتوزیان( حاج سید جوادی) از سپیده تا شام (خاطرات) , فروردین ۱۳۷۸, مارس ۱۹۹۹ (پاریس)
۹- باقر مومنی، از یک در به صد در (نقدی بر کتاب” از هر دری” نوشته م. آ .به آذین), بخشی از تاریخ
حنبش روشنفکری ایران , مسعود نقره کار, جلد ۲ ص۲۳۷ تا ۲۶۷
۱۰- شیوا فرهمند راد، در حاشیه جهان به آذین، سایت ایران امروز، ۲۰ خرداد ۱۳۸۵

۱۱- گزارش هیات دبیران کانون :حبرنامه کانون نویسندگان ایران, شماره ۳, دی ماه ۱۳۵۸
۱۲- هوشنگ وزیری, بخشی از تاریخ جنبش روشنفکری ایران, جلد ۵, ص ۱۰۰
۱۳- نادر نادرپور, بخشی از تاریخ جنبش روشنفکری ایران, جلد ۵ , ص۷۴
۱۴- اسماعیل نوری علا, نیزه ای زیر گلوی به.آذین , سایت پویشگران، ۱۶ جون ۲۰۰۶

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *